Η θεώρηση του ανθρώπινου υποκειμένου στον Ρομαντισμό και η σχέση του με τη φύση και τον θάνατο.

Μια συγκριτική μελέτη πάνω στα κείμενα των Γουέρντσγουερθ : «Έζησε πλάι στην πηγή», «Νάρκη μου σφράγισε το νου» και Σατωμπριάν: «Ο θάνατος της Αταλά»

Toυ Ιωάννη Κατή

John William Waterhouse - Miranda

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Πρόλογος

Ο άνθρωπος και η σχέση του με τη φύση και τον θάνατο στη ρομαντική ποίηση
Συμπεράσματα

Βιβλιογραφία

Πρόλογος

   Με τον όρο ρομαντισμό αποκαλούμε το πιο ισχυρό και γόνιμο πνευματικό κίνημα που εμφανίστηκε στην Ευρώπη μετά την Αναγέννηση. Κύρια χαρακτηριστικά αυτού του κινήματος, που αναπτύχθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα στην δυτική Ευρώπη, ήταν η απομάκρυνση, τόσο από τα πρότυπα του κλασικισμού, όσο και από τον ορθολογισμό, που ήταν το κυρίαρχο στοιχείο στις ιδέες του Διαφωτισμού.[1]

   Ο ορθολογικός τρόπος σκέψης, φαίνεται να υποχωρεί μπροστά στο συναίσθημα, τη φαντασία, την ονειροπόληση και το μυστήριο. Η λογική, πού είχε αναδειχθεί από τους κλασικούς ως το κυριότερο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης υπόστασης, παραχωρεί τη θέση της στην ευαισθησία. Απέναντι στον τέλειο «honnête home», αντιπαρατίθεται ένα διονυσιακό, ανήσυχο πλάσμα, που σαφώς επηρεασμένο και από τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις της εποχής του, με σημαντικότερη τη γαλλική επανάσταση, επαναστατεί ενάντια στον κόσμο και την κοινωνία και βρίσκεται σε μια συνεχή ψυχική ανισορροπία.[2] 

   Κύρια χαρακτηριστικά του νέου αυτού λογοτεχνικού ρεύματος, είναι η στροφή του ανθρώπου προς τη φύση, η οποία δεν αποτελεί παρά ένα καθρέφτισμα του θεϊκού στοιχείου για τους ρομαντικούς.[3] Όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες, πραγματώνονται στο μέγιστο βαθμό μέσα από την επαφή με αυτή.

   Εξίσου σημαντικό ρόλο στη θεματολογία των ρομαντικών συγγραφέων, κατέχουν ο έρωτας, αλλά και ο θάνατος, που αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στα έργα τους, καθώς πολλές φορές ο ένας βαδίζει παράλληλα με τον άλλο.

      Στην παρούσα μελέτη, θα προσπαθήσουμε να εξετάσουμε την θεώρηση του ανθρώπινου υποκειμένου στο ρομαντισμό και τη σχέση του με τη φύση, αλλά και με ποιο τρόπο οι ρομαντικοί συγγραφείς αντιλαμβάνονται και βιώνουν τον θάνατο, όπως παρουσιάζεται η εικόνα του στα υπό εξέταση λογοτεχνικά κείμενα.

Ο άνθρωπος και η σχέση του με τη φύση και τον θάνατο στη ρομαντική ποίηση

François-Émile de Lansac, 1803-1890 - Μesollogi

    Στον ρομαντισμό, στο προσκήνιο βρίσκεται ο απλός άνθρωπος,  που ζει εναρμονισμένος κοντά στη φύση. Μέσα από τα προσωπικά τους βιώματα, οι ρομαντικοί συγγραφείς προσπαθούν να εξηγήσουν τον κόσμο γύρω τους, αλλά ακόμα και να διδάξουν, σε μια  προσπάθεια να φέρουν τη λογοτεχνία πιο κοντά στους φυσικούς εμπνευστές των φανταστικών ηρώων των ποιημάτων και των μυθιστορημάτων τους, που προέρχονται από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Χαρακτηριστικό προς αυτό είναι η γλαφυρή φράση του  Ουγκώ (Victor Hugo, 1802-1885) στον πρόλογο των Ενατενίσεων (contemplations 1856), που χαρακτηριστικά αναφέρει : «Αλίμονο! Όταν σας μιλώ για μένα, αναφέρομαι σε σας. Δεν το νιώθετε; Ω! Ανόητε που πιστεύεις ότι δεν είμαι εσύ»[4]  

   Μέσα από έναν άκρατο λυρισμό και με φανερό το στοιχείο της υπερβολής, οι ρομαντικοί συγγραφείς θα υμνήσουν τη φύση και θα αναζητήσουν την ολοκλήρωση του ατόμου στην απλοϊκή βουκολική ζωή μέσα σε αυτή. Ο πιο χαρακτηριστικός ίσως ρομαντικός συγγραφέας που εκφράζει τη νέα αυτή τάση, είναι ο Ουίλιαμ Ουερντσγουέρθ (1770-1850), η ποίηση του οποίου, επηρεασμένη από τη φύση και τους ανθρώπους της ιδιαίτερης πατρίδας του, συνδυάζει τη μεταστροφή του κοινωνικού ενδιαφέροντος στον απλό, καθημερινό άνθρωπο, αλλά και το προσωπικό όραμα και την ατομική εμπειρία, όπως αυτά βιώνονται σε συνθήκες ενατένισης της φύσης.[5]

   Η αναφορά στη φύση, αποτελεί ένα από τα κυριότερα γνωρίσματα του λυρικού ρομαντισμού. Τις περισσότερες φορές, αποτελεί το καταφύγιο του ρομαντικού ποιητή από την απρόσωπη, κοσμοπολίτικη ζωή της πόλης. Ελάχιστοι ποιητές όπως ο Μπάιρον (1788-1824) και ο Αλφρέ ντε Βινιύ (1797-1863) επέμεναν σε μια κοσμοπολίτικη ειρωνεία, που δεν τους επέτρεπε να επιδοθούν σε κάποιου είδους φυσιολατρικό μυστικισμό, με τον δεύτερο μάλιστα να αναζητά την έμπνευση του στις ακρότητες της αστικής ζωής, όπως αργότερα ο Μπωντλαίρ.[6]

   Η φύση ωστόσο, δεν περιορίζεται σε ρόλο παρηγορήτρας φίλης στις απελπισμένες και μελαγχολικές ψυχές των ρομαντικών. Άλλοτε είναι η σκοτεινή άβυσσος, από την οποία πηγάζει η ίδια η ζωή, η πηγή πνευματικής απόλαυσης, αλλά και το μέσο για προσωπική ολοκλήρωση, χάρη στην επαφή του ατόμου με μια ανώτερη πραγματικότητα. Εαυτός και κόσμος γίνονται ένα, απολαμβάνοντας μία σχέση συμβίωσης, η οποία αποφέρει τελικά αυτό που τόσο λαχταρά κάθε ρομαντικό πνεύμα, την ένωση της προσωπικής συνείδησης με την εξωτερική πραγματικότητα. Ο ποιητής παύει απλώς να οικειοποιείται τη φύση και γίνεται πια αναπόσπαστο κομμάτι της.[7] Έχουμε έτσι τον επαναπροσδιορισμό της αισθητικής κατηγορίας του «Υψηλού», από το ευγενικό και το ιδεώδες, σε εκείνο που δηλώνει την υπέρβαση από τα στενά και οικεία όρια του «ωραίου» και παράλληλα εκφράζει το δέος προς την απεραντοσύνη και το μεγαλείο της φύσης.[8]

   Όλοι όμως γνωρίζουμε, πως αναπόσπαστο κομμάτι της φύσης είναι και ο θάνατος. Τα πάντα γεννιούνται και τα πάντα πεθαίνουν και αυτή η διαπίστωση είναι σαφέστατα πιο έντονη, σε κάποιον που έχει αντιληφθεί την αντικειμενική του θέση, μέσα στην πραγματικότητα του εξωτερικού κόσμου, στην οποία ο ίδιος μετέχει. Γι’ αυτό άλλωστε, ο θάνατος παίζει τόσο σημαντικό ρόλο στα έργα των ρομαντικών, που εκφράζεται, πότε με τάσεις αυτοκτονίας ως ύψιστη μορφή έκφρασης απόλυτης μελαγχολίας και πότε με αναζήτηση ενός βίαιου θανάτου, που θα τον απαλλάξει από μία αφόρητη, ενδιάμεση κατάσταση φλογερού πόθου, αλλά συνάμα απογοήτευσης και εξαπάτησης.[9]

   Χαρακτηριστική προς την πρώτη περίπτωση, είναι η αυτοκτονία της Αταλά με δηλητήριο την παραμονή του γάμου της, από φόβο μήπως παρασυρθεί ερωτικά πριν το μυστήριο, από το έργο του Σατωβριάνδου (1768-1848) Αταλά, ή οι έρωτες δύο αγρίων μέσα στην έρημο (Αtala ou les amours de deux sauvages, 1801).

   Στο απόσπασμα «ο θάνατος της Αταλά» από το παραπάνω έργο, συναντάμε πολλά χαρακτηριστικά της ρομαντικής γραφής, όπως αυτό της μεταφυσικής σύνδεσης του ανθρώπου, κατά τη στιγμή του θανάτου του, όχι μόνο με τη φύση, αλλά ακόμα και με υπερφυσικές δυνάμεις. Αυτό γίνεται απόλυτα εμφανές στο στίχο

Η φωνή της Αταλά έσβησε^. Οι σκιές του θανάτου ξεχύθηκαν γύρω από τα μάτια της και το στόμα της […]μιλούσε σιγανά με πνεύματα.

Βλέπουμε πως τις τελευταίες στιγμές, η Αταλά, τείνει να γίνει ένα με το όλον και αποκτά μεταφυσικές ιδιότητες, που δεν συναντώνται στους υπόλοιπους ανθρώπους.

   Παρόμοια στοιχεία συναντάμε και στο ποίημα «Νάρκη μου σφράγισε το νου» (1800)  του Ουερντσγουέρθ, όταν λέει:

Γυρνά της γης την τροχιά

Με βράχους, πέτρες και χλωρίδα.

Εδώ δεν έχουμε απλώς το στοιχείο της μέθεξης στη φύση και στο μεταφυσικό, αλλά την πραγμάτωση της ένωσης της προσωπικής συνείδησης, με την εξωτερική πραγματικότητα που συναντήσαμε παραπάνω, μιας και το σώμα της κοπέλας βρίσκεται κάτω από τη γη -έχοντας κυριολεκτικά αφομοιωθεί- και γυρνάει στη τροχιά της, ενωμένο με ανόργανα και άλλα οργανικά στοιχειά («βράχους, πέτρες και χλωρίδα»)

   Το συγκεκριμένο ποίημα ξεκινάει με το στίχο «Νάρκη μου σφράγισε το νου», που αντικατοπτρίζει με πολύ όμορφο και ποιητικό τρόπο, την οδύνη του ποιητικού υποκειμένου για το ποιητικό αντικείμενο, την νεαρή κοπέλα, την οποία δεν παραβλέπει να εξιδανικεύσει σύμφωνα με το ρομαντικό ιδεώδες στους αμέσως επόμενους στίχους «σαν πράγμα εκείνη του ουρανού ήταν, που οι χρόνοι δεν τ’ αγγίζαν»

   Το δέος που προκαλεί η εικόνα του υπεδάφους και της κίνησης της γης, σε συνδυασμό με την προσωπική οδύνη του ποιητή, για τον πρόωρο και αναπάντεχο θάνατο της κοπέλας, προκαλούν το αίσθημα του Υψηλού, μπροστά στο οποίο ο αναγνώστης παραμένει εκστατικός.[10]

Daniel F. Gerhartz : Water lilies 

   Στο άλλο ποίημα του Ουερντσγουέρθ, «Έζησε πλάι στην πηγή» (1800), το οποίο ανήκει και αυτό στα «πέντε ποιήματα της Λούσυ», συναντάμε το γνώριμο, εξιδανικευμένο βουκολικό τοπίο που πλαισιώνει το κορίτσι, στους στίχους, «Έζησε πλάι στην πηγή, στ’ άβατα μονοπάτια^.» Σε συνδυασμό με την παρομοίωση της κοπέλας, με κρυμμένο άνθος σε άβατο τόπο, στο στίχο «όπως ανθίζουν σε γκρεμό, γούλια μισοκρυμμένα», ο ποιητής υπογραμμίζει την αγνότητα και την απλότητα των ανθρώπων της φύσης. 

   Στην τελευταία στροφή του ποιήματος, συναντάμε το άλλο σημαντικό στοιχείο της ρομαντικής ποίησης, αυτό που έχει να κάνει με την αναφορά στους απλούς ανθρώπους. Έτσι, μέσα από τους στίχους Άγνωστη ζούσε και μικρή κατέβηκε στο τάφο^.
Αλίμονο για τη νεκρή και μένα που το γράφω.,
έχουμε την ανάδειξη του θανάτου μιας αφανούς ύπαρξης, σε μέγιστο δραματικό γεγονός και άξιο ποιητικό αντικείμενο.[11]

   Και τα δύο αυτά ποιήματα, αφορούν το συναίσθημα του ποιητή, που πηγάζει από την ανάμνηση του θανάτου της κοπέλας. Πρόκειται για ένα κατεξοχήν ρομαντικό θέμα που αποτυπώνεται εξίσου γλαφυρά και στο «Αταλά», στο στίχο:
 Λάβε λοιπόν από μένα αυτήν τη κληρονομιά,

H ρομαντικοποίηση του θανάτου και η μεταθανάτια ζωή

αδελφέ μου, και φύλαξε την γι ανάμνηση των συμφορών μας.[12]

   Το θρησκευτικό και συνάμα μεταφυσικό στοιχείο είναι εξίσου διάχυτο σε όλο το έργο του Σατωβριάνδου κάτι που διαφαίνεται σε πολλά σημεία στο συγκεκριμένο απόσπασμα του «Αταλά». Στο στίχο
αλλά έπειτα απ’ αυτή τη ζωή υπάρχει μια άλλη πιο μακρά ζωή,
 έχουμε σαφή αναφορά στην αιώνια μετά θάνατον ζωή, την οποία πρεσβεύει ο χριστιανισμός, ενώ στη συνέχεια, αναφορά γίνεται και στον παρηγορητικό του χαρακτήρα, στο στίχο:
μου δίνει τη δυνατότητα να σ’ εγκαταλείψω,
δίχως να πεθάνω μέσα στις αγωνίες της απελπισίας.

   Τέλος όταν ο συγγραφέας φτάνοντας σχεδόν στην πολυπόθητη Θέωση γράφει με γλαφυρό τρόπο
 «μου φάνηκε πως είδα τον ίδιο τον θεό να παρουσιάζεται από την πλαγιά του βουνού»,
κατορθώνοντας έτσι να ενώσει με μοναδικό τρόπο την αφήγηση του με το υπερφυσικό στοιχείο, προσεγγίζοντας το Θείο, μέσα από μια ενορατική, αποκαλυπτική εικόνα.

   

Συμπεράσματα

Εγωκεντρικός όσο και μελαγχολικός, αλλά και συνάμα αντιφατικός ως επί το πλείστον, ο ρομαντικός συγγραφέας του 19^ου αιώνα, εμφανίζεται από τη μια ως υπερβολικά ευαίσθητος και εσωστρεφής εκφραστής της νεωτερικότητας, κατορθώνοντας να γίνει αντικείμενο θαυμασμού και «ηχηρός αντίλαλος» της εποχής του και από την άλλη ως φλογερός, ιδεολόγος επαναστάτης, που ταράζει τα λιμνάζοντα ύδατα των κανόνων που προσπαθεί να επιβάλει η νεοφερμένη στα ηνία της εξουσίας άρχουσα πλέον αστική τάξη.

   Οι κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις της εποχής, θα τον αναγκάσουν να  στρατευτεί στην υπεράσπιση πολιτικών και ανθρωπιστικών ιδεωδών. Σύντομα ωστόσο, θα διαπιστώσει τους διαχωρισμούς ανάμεσα στις προσδοκίες του και την πραγματικότητα και θα κατανοήσει ότι η τεχνική, η οικονομική αλλά και η πολιτική πρόοδος της εποχής του, δεν συνεπάγεται απαραίτητα και την πρόοδο της κοινωνίας σε ηθικό και πνευματικό επίπεδο.

   Αυτή η διαπίστωση έχει πολλές φορές ως αποτέλεσμα την αποξένωση του ρομαντικού συγγραφέα από την κοινωνία. Εξαιτίας των απογοητεύσεων που βιώνει στην καθημερινή πραγματικότητα, αναγκάζεται να αναζητήσει καταφύγιο στο μεγαλείο της φύσης, στο ιστορικό παρελθόν, στις προσωπικές του αναμνήσεις και τη θρησκεία, βυθιζόμενος έτσι ολοένα και περισσότερο στην ονειροπόληση και στη μακάβρια εμμονή του θανάτου.[13]

Μέγεθος εργασίας : 1612 λέξεις 

The Soundtrack:

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Μ. Χ. Άμπραμς, «Ο Σέλλεϋ και ο ρομαντικός πλατωνισμός» (Ανθολόγιο Κριτικών Κειμένων)

Α. Βλαβιανού, Ανθολόγιο λογοτεχνικών κειμένων, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2008.

Martin Travers, Εισαγωγή στη νεότερη ευρωπαϊκή λογοτεχνία – από τον ρομαντισμό ώς το μεταμοντέρνο, επ. επιμέλεια Τ. Καγιαλής, μτφρ. Ι. Ναούμ, Μ. Παπαηλιάδη, εκδ. Βιβλιόραμα, Αθήνα 2005.

Δ.Προβατά, Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας, τόμος Β’, εκδ. Ε.Α.Π. Πάτρα 2008.

---

[1] Δ.Προβατά, Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας, τόμος Β’, εκδ. Ε.Α.Π. Πάτρα 2008, Β’ εκδ.σ.82.

[2] Στο ίδιο, σ. 84 και Martin Travers, Εισαγωγή στη νεότερη ευρωπαϊκή λογοτεχνία – από τον ρομαντισμό ώς το μεταμοντέρνο, επ. επιμέλεια Τ. Καγιαλής, μτφρ. Ι. Ναούμ, Μ. Παπαηλιάδη, εκδ. Βιβλιόραμα, Αθήνα 2005, σ.40 και σσ 53-54.

[3] Martin Travers, o.π. σ.86-87.

[4]. Δ.Προβατά, ό.π, σ.84.

[5] Στο ίδιο, σ.102.

[6] Martin Travers, o.π. σ.85 και Δ.Προβατά, ό.π, σ.103.

[7] Στο ίδιο,σ. 90 και Δ.Προβατά, ό.π., σ.97.

[8] Δ.Προβατά, ό.π, σ.103.

[9] Στο ίδιο. σ. 86.

[10] Στο ίδιο, σ.137.

[11] Στο ίδιο, σ.136.

[12] Στο ίδιο σ.136 και Α. Βλαβιανού, Ανθολόγιο λογοτεχνικών κειμένων, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2008,σ.226.

[13] Δ.Προβατά, ό.π., σ.σ. 84-85.

Η αξία της αλήθειας για την ολοκλήρωση του ατόμου στις σύγχρονες κοινωνίες

Του Ιωάννη Κατή

26/04/2017
 
Ένα μικρό ψέμα δεν παύει να είναι ένα ψέμα και να φέρει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά στοιχεία και τις συνέπειες του ψεύδους. Το ψέμα όσο και μικρό και αν είναι από τη στιγμή που θα γίνει αντιληπτό, βάζει αμέσως σε σκέψεις το άτομο που το ανακαλύπτει, κλονίζοντας την εμπιστοσύνη του προς το άτομο που ψεύδεται με ό,τι συνεπάγεται αυτό. Είναι άλλωστε λίγο πολύ γνωστή η ρήση του Αλβέρτου Αινστάϊν πως:  Όποιος είναι απρόσεκτος με την αλήθεια στα μικρά ζητήματα, δεν μπορεί να είναι αξιόπιστος στα μεγάλα ζητήματα.
   Πόσες φορές έχει τύχει να ακούσουμε κάτι κι'εκείνη τη στιγμή να ξέρουμε ότι αυτό που ακούμε δεν είναι παρά ένα ψέμα; Πόσες φορές δεν ανακαλύψαμε πως κάποιο προσφιλές μας πρόσωπο μας είπε κάποτε ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο ψέμα ή μας απέκρυψε ολόκληρη την αλήθεια, κάτι το οποίο ισούται με ψεύδος, γιατί ως γνωστόν η μισή αλήθεια είναι ένα μασκαρεμένο ψέμα, κι'επειδή ακριβώς είναι ένα καλλωπισμένο ψέμα, ίσως αυτή η περίπτωση είναι ακόμα χειρότερη από ένα απλό ψέμα. Κάπως έτσι δημιουργείται το κουτσομπολιό, το οποίο δεν είναι κάτι άλλο από ψέμα που φτιάχνεται από κάποια αλήθεια. Η αλήθεια δεν αλλοιώνεται μόνο όταν αφαιρείς κάτι από αυτή, αλλά και όταν προσθέτεις κάτι σ'αυτή, σύμφωνα με την ιουδαϊκή διδασκαλία του Ταλμούδ.
   Ο άνθρωπος που αναγκάζεται να καταφύγει στο ψέμα, όσο μικρό κι'αν είναι αυτό, δεν μπορεί να αντιμετωπίσει την αλήθεια, όποια κι'αν είναι αυτή και συνεπώς είναι ανελεύθερος, δέσμιος των προσωπικών του επιλογών, αντιλήψεων και πράξεων. Η ανελευθερία από την άλλη συνιστά δειλία καθώς μόνο ένας δειλός μπορεί να παραμένει δέσμιος των προσωπικών του επιλογών και παθών, μη προσπαθώντας με κάθε τρόπο να ελευθερωθεί από αυτά, αλλά επιλέγοντας απλώς να τα καλύψει με διαφόρων λογής ψέματα, μικρά, μεγάλα, σημαντικά, ασήμαντα, ουσιώδη ή ανούσια, σαν να προσπαθεί να καλύψει τη σκόνη κάτω από το χαλί.
   Η ανελευθερία του να ζει κανείς ή να καταφεύγει συχνά, ακόμη και χωρίς σοβαρό λόγο, στο ψέμα, είναι αυτή που κάνει πολλούς ανθρώπους δυστυχισμένους. Ας θυμηθούμε τη χαρακτηριστική φράση του Θουκυδίδη από τον επιτάφιο του Περικλή " εύδαιμον τό ελεύθερον το δέ ελεύθερον το εύψυχον".
Η ευτυχία βασίζεται στην ελευθερία και η ελευθερία στην γενναιότητα.  Ναι, θέλει θάρρος να λες πάντα την αλήθεια με κάθε κόστος, να μην στρογγυλεύεις και ωραιοποιείς τις καταστάσεις, να μην λες μικρά ή και μεγαλύτερα ψέματα, που σε βοηθούν στις καθημερινές κοινωνικές σου συναναστροφές, αλλά παράλληλα έχουν κι' ένα μεγάλο κόστος στην προσωπικότητα του ατόμου και συνεπώς σε όλη την κοινωνία, αφού αυτή δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα σύνολο ατόμων.
   Το κόστος δεν είναι άλλο από αυτό που περιγράψαμε παραπάνω, μια διαρκής κατάσταση ανελευθερίας, η οποία τείνει να γίνει συνήθεια στην καθημερινή μας ζωή δηλητηριάζοντας τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, με αποτέλεσμα αυτοί να είναι συνεχώς επιφυλακτικοί με τους συνανθρώπους τους, ευρισκόμενοι πάντοτε σε μια αμυντική στάση, γιατί όπως χαρακτηριστικά είπε ο Τζωρτζ Μπέρναρντ Σω, Η τιμωρία του ψεύτη δεν είναι ότι δεν τον πιστεύουν, αλλά ότι αυτός δεν μπορεί να πιστέψει κανέναν. Είναι δύσκολο να πιστέψεις ότι κάποιος λέει την αλήθεια, όταν ξέρεις ότι εσύ στη θέση του θα έλεγες ψέματα.Το αποτέλεσμα αυτής της παθολογικής κατάστασης είναι το άτομο να απομακρύνεται ολοένα και περισσότερο από την αλήθεια και τον πραγματικό του εαυτό. Δημιουργεί έτσι σιγά σιγά μια ψευδή εικόνα του εαυτού του για να τροφοδοτήσει τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας που συναναστρέφεται, η οποία εικόνα με τον καιρό και με την συνέχιση αυτού του φαύλου κύκλου, φτάνει στο σημείο να εξοβελίσει την πραγματική εικόνα και τον χαρακτήρα του ατόμου. Είναι αυτό που είχε πει ο Λένιν: Ένα επαναλαμβανόμενο ψέμα, γίνεται αλήθεια. Γίνεται έτσι μακροπρόθεσμα ο ίδιος θύμα των επιλογών του, καθώς τα διάφορα ψέματα που αναγκάζεται να χρησιμοποιεί σχεδόν επί καθημερινής βάσεως, επιστρέφουν πίσω στον ίδιο σαν μπούμερανγκ , πολλές φορές για να τον στοιχειώσουν. Όταν η αλήθεια και η πραγματικότητα μπερδεύονται με το ψέμα και τη φαντασία, χωρίς αυτά να μπορούν να ξεχωρίσουν το ένα από το άλλο, τότε δημιουργείται μια νοσηρή κατάσταση, που αργά ή γρήγορα θα κάνει το άτομο δυστυχισμένο. Γιατί πως μπορεί να είναι πραγματικά ευτυχισμένος κάποιος που αναγκάζεται να υποκρίνεται και να ψεύδεται; Πως μπορεί κανείς να είναι ευτυχής, όταν δεν είναι ο ίδιος, αλλά κάποιος άλλος; Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως όλοι οι μεγάλοι φιλόσοφοι και διδάσκαλοι σε κάθε εποχή, έδιναν μεγάλη σημασία και βαρύτητα στην αλήθεια και καταδίκαζαν όλοι ανεξαιρέτως το ψεύδος.
   Μα γιατί κάποιος αναγκάζεται να καταφύγει στο ψέμα, αποσιωπώντας ή αποκρύπτοντας την αλήθεια ακόμα και για τα πιο ασήμαντα πράγματα; Το πρόβλημα με τα ψέματα και την εξαπάτηση είναι ότι η αποτελεσματικότητά τους βασίζεται εξ ολοκλήρου σε μια σαφή αντίληψη της αλήθειας, την οποία ο ψεύτης και απατεώνας επιθυμεί να αποκρύψει. Συνήθως αυτό γίνεται όταν θέλουμε να εξαπατήσουμε ή επειδή επιθυμούμε να είμαστε σε όλους αρεστοί ή απλά όταν δεν μπορούμε να διακρίνουμε το σωστό από το λάθος, το σπουδαίο από το ευτελές, το άξιο από το ανάξιο. Οι μάζες δεν διψούν για αλήθεια. Όποιος μπορεί να τις προμηθεύσει με ψευδαισθήσεις γίνεται εύκολα ο κυρίαρχός τους. Όποιος προσπαθήσει να διαλύσει τις ψευδαισθήσεις τους γίνεται εύκολα θύμα τους αναφέρει χαρακτηριστικά ο Γάλλος ανθρωπολόγος Gustav Le Bon. Κάποιες άλλες φορές πάλι μπορούμε να οδηγούμαστε στο ψέμα από τις πεποιθήσεις μας, θρησκευτικές, πολιτικές κτλ. Ο Γερμανός φιλόσοφος Νίτσε αναφέρει χαρακτηριστικά πως:  Οι πεποιθήσεις είναι μεγαλύτεροι αντίπαλοι της αλήθειας από τα ψέματα. Πολλές φορές επίσης έχουμε αμφιβολίες για το πως θα μας αντιμετωπίσουν αν πούμε την αλήθεια όπως είναι, αν η στάση μας σε ένα ζήτημα θα ικανοποιήσει τον απέναντι και γι'αυτό επιλέγουμε την φαινομενικά "ασφαλή" λύση του ψέματος. Όταν έχεις αμφιβολίες, πες την αλήθεια τονίζει ο Μαρκ Τουέην. Συνεπώς κάτι τέτοιο δεν θα έπρεπε να μας προβληματίζει στην πραγματικότητα, αλλά με το θάρρος της γνώμης μας να λέμε πάντα την αλήθεια. Θάρσει. Λέγων τ' αληθές ου σφαλεί ποτε, έλεγε ο μεγάλος τραγικός Σοφοκλής, παίρνοντας θάρρος και λέγοντας την αλήθεια ποτέ δεν σφάλεις, οπότε δεν έχεις και λόγο ν' ανησυχείς για το πως θα πάρουν οι άλλοι τα λεγόμενα σου, εφόσον αυτά είναι αληθή.
   Από την άλλη, η αλήθεια, αν και δεν της φαίνεται, είναι πάντοτε η πιο εύκολη και απλή λύση. Απλά γαρ εστι της αληθείας έπη, έλεγε ο άλλος μεγάλος αρχαίος μας τραγικός, ο Αισχύλος, αλλά και ο Ευριπίδης λέει ακριβώς το ίδιο πράγμα:  Απλούς ο μύθος της αληθείας έφυ. Η αλήθεια υπάρχει και συνεπώς είναι πολύ απλό να την εκφράσεις, το ψέμα όμως θα πρέπει να εφευρεθεί. Το μεν αληθές εν, το δε ψεύδος πολυσχιδές λέγει και ο μεγάλος άγιος της ορθόδοξης  εκκλησίας Γρηγόριος Ναζιανζηνός. Τα λόγια της αλήθειας είναι απλά σε αντίθεση με το ψέμα, που είναι πολύπλοκο και θα πρέπει κανείς να εφευρίσκει διαρκώς καινούρια ψέματα για να συμπληρώνει το ένα το άλλο και να το ενδυναμώνει, χωρίς αυτό να σταματά ποτέ. Όσο μεγαλύτερο το ψέμα τόσο πιο εύκολα γίνεται πιστευτό από τις μάζες, έλεγε ο Αδόλφος Χίτλερ. Παρ όλη όμως την προσπάθεια του ψεύτη, όσο εφευρετικός και αν είναι και όσο καλή μνήμη και αν διαθέτει, όπως σκωπτικά έλεγε ο λατίνος ρήτωρ Μ. Φάβιος Κοϊντιλιανός,  ωστόσο, "Άγει δε προς φως την αλήθειαν χρόνος", βεβαιώνει ο ποιητής Μένανδρος από τα βάθη των αιώνων... Κάποια στιγμή αναπόφευκτα, η αλήθεια θα λάμψει. Το να λες ψέματα είναι ένα υπέροχο πράγμα επειδή σε οδηγεί στην αλήθεια επισημαίνει και ο Ντοστογιέφσκι, ενώ ο σύγχρονος Γάλλος, ποιητής και συγγραφέας Gregoire Lacroix, θεωρεί πως δεν είναι λίγες οι φορές όπου η αλήθεια είναι το αποτέλεσμα διαφόρων ψεμάτων που συσσωρεύονται και αλληλοεξουδετερώνονται.
Συνεπώς είναι και μάταιο να λέγει κανείς ψέματα, αφού κάποια στιγμή το ψευδές σαθρό οικοδόμημα θα καταρρεύσει υπό το βάρος της αληθείας.
Εκτός όμως από μάταιο, το να λέγεις κανείς ψέματα είναι και ανούσιο, άκαρπο, δεν βοηθά στην εξέλιξη της προσωπικότητας του ατόμου. Ουκ εξάγουσιν καρπόν οι ψευδείς λόγοι, συνεχίζει ο Σοφοκλής να κατακεραυνώνει το ψεύδος και να υπερασπίζεται την αλήθεια ως τον μοναδικό ασφαλή δρόμο ελευθερώσεως του ανθρώπου από τις ανασφάλειες και την κενοδοξία του και ολοκληρώσεως του ατόμου, ενώ μια αφρικανική παροιμία λέγει το εξής: Το ψέμα βγάζει λουλούδια, αλλά δεν βγάζει καρπούς!  Στο ίδιο πνεύμα και ο Ευαγγελιστής Ιωάννης αναφέρει στο ιθ’ 35: Γνώσεσθε την αλήθειαν και η αλήθεια ελευθερώσει ημάς, αλλά και ο κατά πολύ μεταγενέστερος Ρώσος συγγραφέας Μαξίμ Γκόρκι συμφωνεί και επαυξάνει προσδίδοντας στην αλήθεια θεϊκή διάσταση: Τα ψέματα είναι η θρησκεία των σκλάβων και των αφεντικών. Η αλήθεια είναι ο θεός του ελεύθερου ανθρώπου. Η αλήθεια ελευθερώνει. Το νόημα των πραγμάτων, το νόημα της ίδιας της ζωής είναι δυνατόν να γίνει αντιληπτό μόνο μέσα από τον διαρκή αγώνα για την αναζήτηση της αλήθειας, ο οποίος αγών πολλές φορές έχει περισσότερη αξία από την ίδια της γνώσης της αλήθειας. Ειδάλλως, ο άνθρωπος θα παραμένει πάντοτε ανολοκλήρωτος και με αλλοιωμένη αντίληψη και γνώση επί των πραγμάτων, όπως ακριβώς στον γνωστό πλατωνικό μύθο του σπηλαίου, όπου οι άνθρωποι του σπηλαίου ζούσαν αλυσοδεμένοι μέσα στο σκοτάδι, βλέποντας μόνο τις σκιές των πραγμάτων από μία φωτιά, έχοντας έτσι την εντύπωση πως οι σκιές των πραγμάτων, τα απεικάσματα αυτά της πραγματικότητας, είναι τα ίδια τα πράγματα. Μόνο αν κάποιος απαλλαχτεί από τα δεσμά του ψεύδους, από όπου και αν προέρχονται αυτά, είτε από τον ίδιο του τον εαυτό, είτε από τους εξουσιαστές του, θα μπορέσει να βγει από το σπήλαιο και να αντικρίσει τα πράγματα όπως ακριβώς είναι στην πραγματικότητα, υπό το αληθινό φως του ηλίου και όχι τις σκοτεινές και ψεύτικες σκιές αυτών, υπό το αχνό μισοσκόταδο μιας φλόγας. Τότε θα αντιληφθεί την πλάνη μέσα στην οποία ζούσε όλον αυτόν τον καιρό και τις ψευδαισθήσεις όσων εξακολουθούν να ζουν στο σκιώδες σπήλαιο.
Βλέπουμε λοιπόν πως τόσοι πολλοί και σπουδαίοι διανοητές, άνθρωποι του πνεύματος, που έζησαν σε εντελώς διαφορετικές εποχές και σε διαφορετικά καθεστώτα, όλοι ανεξαιρέτως εξάρουν την αρετή της αληθείας και καταδικάζουν το ψέμα.  Μα καμιά φορά η αλήθεια μπορεί να είναι πικρή και να μας στεναχωρήσει, θα μπορούσε να πει κάποιος. Η αλήθεια είναι πικρή, μόνο όταν έχουν προηγηθεί πολλά ψέματα. Ο κόσμος είναι πολύ επικίνδυνος για οτιδήποτε άλλο εκτός από την αλήθεια και πολύ μικρός για οτιδήποτε άλλο εκτός από την αγάπη. Αν φοβάσαι μήπως η αλήθεια καταστρέψει αυτό που έχεις χτίσει ως τώρα με κόπο, την προσωπική σου εικόνα, τις διαπροσωπικές και κοινωνικές σου σχέσεις, την επαγγελματική σου καριέρα, μην σε απασχολεί άλλο αυτός ο φόβος. Αν κάτι μπορεί να καταστραφεί από την αλήθεια, τότε αξίζει και να καταστραφεί από την αλήθεια λέει πολύ σωστά ο σπουδαίος Αμερικανός αστρονόμος Καρλ Σαγκάν.  Συνεπώς, μην διστάζεις να πεις την αλήθεια, φοβούμενος την γνώμη της κοινωνίας, όταν αυτή αποδεδειγμένα βρίσκεται βουτηγμένη μέσα στο ψέμα. Μια τέτοια κοινωνία είναι ανίσχυρη για οτιδήποτε ουσιώδες, μόνο όταν βγάζει την αλήθεια στο άπλετο φως του ηλίου, μπορεί η κοινωνία να είναι πραγματικά ισχυρή σύμφωνα με τον εξαιρετικό Γάλλο νατουραλιστή συγγραφέα Εμίλ Ζολά.
Δυστυχώς είμαστε αναγκασμένοι να υπάρχουμε σε έναν ψεύτικο κόσμο, όπου τις περισσότερες φορές η αλήθεια είναι το ακριβώς αντίθετο από αυτό που γενικά θεωρείται σωστό, όμως το να είμαστε οι ίδιοι ψεύτικοι σε έναν υπαρκτό κόσμο είναι ακόμη χειρότερο. Το να λες την αλήθεια μέσα σε μια εποχή παγκόσμιου ψεύδους, είναι μια πράξη επαναστατική. Οι αλήθειες δεν είναι σχετικές, αυτό που είναι σχετικό είναι οι απόψεις για την αλήθεια, τονίζει ο Κολομβιανός συγγραφέας Nicolas Gomez Davilla. Γι'αυτό θα πρέπει πάντα ο εχέφρων άνθρωπος να έχει υπόψιν του την προειδοποίηση του Άγγλου κληρικού και διανοούμενου του 17ου αι. Benjamin Whichcote, πως Τα μακρύτερα σπαθιά, τα δυνατότερα πνευμόνια, οι περισσότερες φωνές είναι εσφαλμένα κριτήρια για την αλήθεια. 
Κλείνοντας αυτό το άρθρο, θεωρώ πως θα πρέπει όλοι όσοι αγαπούν την αλήθεια να συμφωνήσουν με τον πολυτάλαντο και πολυσχιδή ποιητή και ζωγράφο William Blake, ο οποίος λέγει χαρακτηριστικά: Όταν λέω την αλήθεια, δεν το κάνω για να πείσω εκείνους που δεν τη γνωρίζουν, αλλά για να υπερασπιστώ αυτούς που τη γνωρίζουν. Άρα ούτε θα πρέπει να μας νοιάζει η απήχηση που έχει αλήθεια στον πολύ κόσμο, αλλά η αξία του να συστρατεύεται κανείς με τους λίγους άξιους υποστηρικτές και υπερασπιστές της.
Η αλήθεια είναι ένα Υψηλό ανθρώπινο ιδανικό και ο σεβασμός και η πίστη σε αυτή, πλησιάζει πολύ στο να είναι η βάση κάθε ηθικής. Το Υψηλό ωστόσο παραμένει κατ' ανάγκη σκοτεινό και απλησίαστο για τους περισσότερους Αδύναμους ανθρώπους. Αυτό που μπορεί να είναι σαφές για έναν ηλίθιο δεν είναι άξιο της προσοχής μου, λέγει σε άλλο σημείο ο Άγγλος οραματιστής και μυστικιστής, φέρνοντας κάπως στο νου την ρήση του Γάλλου Διαφωτιστή Ελβέτιου, ότι: Η αλήθεια είναι ένας δαυλός που λάμπει μες στην ομίχλη, χωρίς να την διαλύει. Ακόμη όμως και αν το λαμπρό φως της αλήθειας δεν μπορεί να διαλύσει το ομιχλώδες σκότος του ζοφερού ψεύδους, το φως αυτό παραμένει εκεί λαμπερό δείχνοντας τον δρόμο, ως αιώνιος σηματωρός, σε αυτούς που θέλουν να βγουν από το σκοτάδι της ανελευθερίας και των ψευδαισθήσεων τους. Το αν θα επιλέξει κανείς να ακολουθήσει το δρόμο προς το φως ή αν θα συνεχίσει να περι-πλανάται στα σκοτάδια και στην ομίχλη, είναι καθαρά στο δικό του χέρι. Η αλήθεια είναι εκεί για όλους, όλοι μπορούν να τη δουν να λάμπει, αλλά λίγοι τελικά θα την προσεγγίσουν, κυρίως γιατί η αλήθεια συνήθως τυφλώνει όσους έχουν συνηθίσει να ζουν στο ψέμα, όπως ακριβώς το φως τυφλώνει όσους βγαίνουν απότομα από το σκοτάδι.

* Πολλά από τα αποφθέγματα στο παρόν άρθρο χρησιμοποιήθηκαν από τη σελίδα Γνωμικολογικόν:

http://www.gnomikologikon.gr/

Ανάγκη για σοφία και όχι πληροφορία!

Σε μια εποχή ατελείωτων ηλιθιωδών δημοσιεύσεων από τα μίντια, ο καλλιεργημένος άνθρωπος ορίζεται όχι από αυτά που γνωρίζει, αλλά από αυτά που αγνοεί."

Νicolas Gomez Davila

Aλήθεια, πόσοι γύρω μας διαθέτουν τα κατάλληλα "φίλτρα" για να φιλτράρουν όλες αυτές τις μπαρούφες που μας βομβαρδίζουν καθημερινά; Πόσες ανυπόστατες "ειδήσεις" και "πληροφορίες" για κάθε είδους ζητήματα από άσχετους ανθρώπους για τους αδαείς; Πόσοι διαθέτουν σωστή κρίση ή έστω ανεπτυγμένη διαίσθηση να ξεχωρίζουν τα λίγα αληθή και χρήσιμα από τα αμέτρητα άχρηστα και ψευδή και πόσοι μπαίνουν στη διαδικασία εξακρίβωσης μιας νέας πληροφορίας; 

Παλαιότερα η ανώτερη εκπαίδευση και κάθε είδους εκπαίδευση ήταν προσανατολισμένη σε γνωστικά αντικείμενα, η μελέτη των οποίων δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί με άλλους τρόπους. Τώρα οι πληροφορίες και η γνώση έρχονται από παντού, αλλά δυστυχώς είναι σαν τα ψήγματα χρυσού, κρυμμένα μέσα σε τόνους από άχρηστα πετρώματα, χώματα και χαλίκια που παρασύρονται όλα μαζί από την δύναμη του νερού. Για να μπορέσει ο χρυσοθήρας να διακρίνει, να ξεχωρίσει και να συλλέξει τα πολύ μικρά αλλά πολύτιμα κομματάκια χρυσού, θα πρέπει να βουτήξει μέσα στο ποτάμι ντυμένος κατάλληλα, εφοδιασμένος με τομάρια και σίτες και να δουλέψει σκληρά για να βρει ελάχιστα μικρά κομματάκια από το πολύτιμο μέταλλο. Θα πρέπει επίσης να έχει και εκπαιδευμένη όραση για να διακρίνει τη λάμψη του κάτω από τα χώματα.
Έτσι είναι και με την γνώση και την πληροφορία σήμερα. Όλοι έχουν πρόσβαση σε ποτάμια γνώσεων και πληροφοριών, αλλά λίγοι διαθέτουν τα κατάλληλα μέσα περισυλλογής, ακόμα λιγότεροι είναι κατάλληλα εκπαιδευμένοι, δηλαδή επαρκώς καλλιεργημένοι και πραγματικά ελάχιστοι διαθέτουν την κατάλληλη "όραση", την αντίληψη, να ξεχωρίσουν την πραγματική γνώση και τις χρήσιμες πληροφορίες, από εκατομμύρια φαντασιοπληξίες, συνωμοσιολογίες, κάθε είδους υπερβολές και τερατολογίες και παρατραβηγμένες επιστημονικοφανείς θεωρίες από αγύρτες κάθε λογής.
"Πολιτικοί σωτήρες", "θεραπευτές" ψυχής και σώματος, "θεόσοφοι", και ένα σωρό "ειδικοί", "ερευνητές", "αναλυτές", όλοι αυτοί έχουν ένα κοινό. Ποντάρουν σε αυτήν ακριβώς την έλλειψη οξυδέρκειας, γνώσης και κατάλληλης εκπαίδευσης.
Το ξυράφι του Όκκαμ όμως δεν στόμωσε και συνεχίζει να κόβει κάθε τι περιττό και περίσσιο, αποτελώντας ένα μοναδικό εργαλείο στα χέρια αυτού που γνωρίζει να το χρησιμοποιεί. Η χρήση του όμως απαιτεί εκπαίδευση, προσοχή, επιμονή και υπομονή, αξίες δυσθεώρητες για τον σημερινό μαζάνθρωπο, που προτιμάει γρήγορη γνώση και διαρκή ενημέρωση. Είναι μάλιστα τόσο αφελής και χειραγωγήσιμος, που νομίζει πως απορρίπτοντας την τηλεόραση, αλλά καταπίνοντας αμάσητο την ίδια στιγμή κάθε τι που του σερβίρεται από το ίντερνετ στην οθόνη του υπολογιστή του, έχει ανακαλύψει την αλήθεια, που οι "άλλοι" έχουν συνωμοτήσει να του κρύψουν!
Άκου λοιπόν φίλε, αν κάποιοι σε θέλουν αδαή και παραπληροφορημένο από την τηλεόραση, τα ραδιόφωνα και τις εφημερίδες, το ίδιο και με το παραπάνω ισχύει και για το διαδίκτυο.
Σταμάτα να γίνεσαι ειδικός σε κάθε τι από το διαδίκτυο, σταμάτα να αγοράζεις ένα σωρό άχρηστες συσκευές και αν θες όντως να κάνεις την διαφορά, αγόρασε και άνοιξε κανένα βιβλίο, ό,τι βιβλίο και αν είναι αυτό. Και βέβαια μπορεί να μην συμφωνείς πάλι με όσα διαβάσεις, και σίγουρα υπεισέρχεται το υποκειμενικό κριτήριο, αλλά σε πληροφορώ είναι ο μόνος δρόμος να μάθεις να σκέφτεσαι και να ξεχωρίζεις την αλήθεια από το ψέμα, το σωστό από το λάθος, το δίκαιο από το άδικο, το χρήσιμο από το άχρηστο. Να χτίσεις δηλαδή ένα αξιόλογο κριτικό πνεύμα που θα το χρησιμοποιήσεις ως ασπίδα, για να θωρακιστείς από όλα τα βέλη της παραπληροφόρησης και της "λούμπεν" υποκουλτούρας.
Ο σύγχρονος καλλιεργημένος άνθρωπος ξεχωρίζει από την "άγουρη" μάζα για αυτά τα οποία αγνοεί, εξ'αιτίας αυτών που εννοεί.

Ιωάννης Κατής
01/01/17

H TOΞΟΒΟΛΙΑ ΩΣ ΤΡΟΠΟΣ ΖΩΗΣ ΤΟΥ ΑΝΩΤΕΡΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

Ο Ανώτερος άνθρωπος σε κάθε τι καταβάλλει την ύψιστη προσπάθεια.

Ο Ανώτερος άνθρωπος κάνει ότι είναι σωστό στην κατάσταση που βρίσκεται, δεν επιδιώκει να την ξεπεράσει…….Σε μια φτωχή και ταπεινή θέση, κάνει ότι είναι κατάλληλο για μια φτωχή και ταπεινή θέση…….Ο Ανώτερος άνθρωπος μπορεί να βρίσκει τον ευατό του σε μια κατάσταση που δεν είναι ο ευατός του….. Διορθώνει τον ευατό του και δεν ζητάει τίποτα από τους άλλους και έτσι δεν έχει απογοητεύσεις. Δεν μεμψιμοιρεί ενάντια στον Ουρανό, ούτε παραπονιέται στους ανθρώπους. Για αυτό ο ανώτερος άνθρωπος είναι ήσυχος και ατάραχος περιμένοντας τις επιταγές του Ουρανού, ενώ ο μικροπρεπής προχωράει σε επικίνδυνα μονοπάτια, ψάχνοντας για τυχερές συμπτώσεις. Ο Δάσκαλος είπε “Η τοξοβολία μοιάζει με τον τρόπο του Ανώτερου ανθρώπου. Όταν ο τοξότης δεν πετύχει το κέντρο του στόχου, γυρίζει και ψάχνει την αιτία της αποτυχίας στον ευατό του” ΚΟΜΦΟΥΚΙΟΣ